Cymraeg

Cymwyseddau bwyd ar gyfer pobl ifanc

Gall cymwyseddau bwyd helpu pobl ifanc i ddewis, coginio a bwyta bwyd diogel ac iach. Amlinellir y cymwyseddau bwyd mewn fframwaith o sgiliau a gwybodaeth graidd i blant a phobl ifanc. Mae hyn yn helpu i nodi’r conglfeini hanfodol er mwyn i ysgolion a sefydliadau cymunedol allu rhoi cyfres o sgiliau a gwybodaeth gyson i blant am fwyd.

‘Yr Asiantaeth yn Addysgu ’

O fewn y themâu deiet ac iechyd, ymwybyddiaeth defnyddwyr, coginio (paratoi bwyd ac ymdrin â bwyd) a diogelwch bwyd, mae’r fframwaith yn berthnasol i bobl ifanc rhwng 5 ac 16+ oed. Mae hefyd yn cwmpasu materion bwyd ehangach gan adlewyrchu barn yr ASB a’r rhai a ymatebodd i’r ymgynghoriad, a gynhaliwyd yn ystod y broses o ddatblygu’r fframwaith.

Mae’r cymwyseddau bwyd yn cefnogi gwaith ehangach Llywodraeth y DU sydd wedi ei anelu at wella iechyd pobl ifanc a bydd yn cyfrannu tuag at helpu ysgolion i ddatblygu ‘ymagwedd ysgol gyfan’ tuag at ddeiet ac iechyd. Oherwydd eu bod yn datblygu ac yn cronni o un cam oedran i’r llall, gall y cymwyseddau helpu pobl ifanc i wneud dewisiadau iachach sydd o fudd iddynt nawr ac yn ddiweddarach mewn bywyd.

Yn anad dim, mae’r cymwyseddau’n berthnasol i bob profiad dysgu, yn yr ysgol a’r tu allan iddi, a gellir eu bodloni gartref neu drwy weithgareddau eraill.
Mae’r cymwyseddau bwyd yn cael eu defnyddio a’u hyrwyddo drwy rwydwaith o ymarferwyr ledled y DU, fel rhaglen Be’ Sy’n Coginio yr ASB, y Bws Coginio, Rhaglenni Ysgolion iach a rhaglenni clybiau coginio eraill.

Mae’r ASB yn gweithio gyda phartneriaid eraill hefyd ac yn annog sefydliadau perthnasol eraill i ddefnyddio’r cymwyseddau bwyd.

Maer’ cywyddau bwyd yn dod o fewn egwyddorion craidd yr ASB, sy’n amlinellu amcanion sylfaenol yr Asiantaeth o ran ei gwaith gydag ysgolion ledled y DU.

I gael rhagor o wybodaeth am y cymwyseddau bwyd defnyddiwch y tablau canlynol.

Cymwyseddau bwyd yn ôl thema

Deiet ac iechyd
Erbyn iddynt gyrraedd 7-9 oed dylai plant:	fod yn ymwybodol bod angen deiet cytbwys ac amrywiol ar bob un ohonom i dyfu, i fod yn weithgar ac i fod yn iach, a bod angen i ni fwyta mwy o rai bwydydd nag eraill e.e. mae angen i bawb fwyta o leiaf 5 dogn o ffrwythau a llysiau bob dydd. cydnabod bod bwyd a dŵr yn hanfodion bywyd. gwybod y gallai teulu a ffrindiau fwyta neu osgoi rhai bwydydd penodol. bod yn ymwybodol bod bywyd gweithgar a gofalu amdanoch chi eich hun yn bwysig i iechyd, e.e. glanhau eich dannedd ddwywaith y dydd.
Erbyn iddynt gyrraedd 11-12 oed dylai plant:	wneud dewisiadau bwyd yn seiliedig ar y ddealltwriaeth bod deiet iach yn cynnwys amrywiaeth a chydbwysedd o wahanol fwyd a diod. bod yn ymwybodol o bwysigrwydd deiet iach a chytbwys, iechyd y geg, a bod yn gorfforol weithgar er budd iechyd a lles. gwybod bod angen cynnwys amrywiaeth o fwydydd yn eu deiet oherwydd bod bwydydd gwahanol yn darparu gwahanol sylweddau ar gyfer ein hiechyd, sef maetholion, dŵr a ffeibr. bod yn ymwybodol bod anghenio bwyd pobl yn newid a bod rhai pobl yn bwyta neu’n osgoi bwydydd gwahanol e.e. oherwydd alergedd neu gredo.
Erbyn iddynt gyrraedd 14 oed, dylai disgyblion:	ddefnyddio cyngor cyfredol ar fwyta’n iach i ddewis deiet cytbwys ac amrywiol i ddiwallu eu hanghenion, yn ogystal â bod yn weithgar yn gorfforol. gwybod bod bwyd yn darparu egni a maetholion mewn gwahanol symiau; bod iddynt swyddogaethau pwysig yn y corff; a bod angen gwahanol symiau ar bobl yn ystod eu bywydau, e.e. yn ystod beichiogrwydd, wrth fwydo baban. deall pwysigrwydd cydbwysedd egni a goblygiadau gormodedd neu ddiffyg mewn deiet, e.e. diffyg maeth, cynnal pwysau iach.
Erbyn iddynt gyrraedd 16+ oed, dylai myfyrwyr:	allu cymhwyso argymhellion bwyta’n iach cyfredol, a dealltwriaeth o anghenion pobl, i’w deiet eu hunain a deiet eraill, e.e. cyn ac yn ystod beichiogrwydd. gallu cynnal pwysau iach drwy gydol bywyd, deall y berthynas rhwng deiet a gweithgaredd corfforol, yn ogystal ag ystyried ffactorau eraill, e.e. hysbysebu, argaeledd bwyd.

Ymwybyddiaeth defnyddwyr
Erbyn iddynt gyrraedd 7-9 oed, dylai plant:	wybod bod pob bwyd yn dod o blanhigion neu anifeiliaid. wybod y gellir tyfu bwyd gartref neu ei brynu o ffermydd a marchnadoedd lleol, siopau ac archfarchnadoedd. gallu siarad am ba fwydydd y maent yn eu hoffi neu eu cas fwydydd drwy sesiynau blasu. gwybod y gall pobl ddewis gwahanol fathau o fwyd, yn seiliedig ar bwy sydd yn eu cwmni, hoffterau, y tymor, yr amser a’r achlysur (yn cynnwys dathliadau). bod yn ymwybodol bod labeli ar rai bwydydd sy’n darparu gwybodaeth er mwyn helpu pobl i ddewis.
Erbyn iddynt gyrraedd 11-12 oed, dylai plant:	ymchwilio i ble y caiff bwyd ei gynhyrchu a’i werthu, a sut, e.e. tyfu bwyd yn yr ysgol/gartref, ymweld â fferm. ystyried cost wrth helpu i siopa am fwyd a choginio. bod yn ymwybodol y gall hysbysebion ddylanwadu ar yr hyn y maent yn dewis ei fwyta. gwybod bod pobl yn dewis gwahanol fathau o fwyd ac y gall hynny gael ei ddylanwadu gan argaeledd, y tymor, angen, cost, pecynnu, lle y mae’r bwyd wedi’i gynhyrchu, diwylliant, crefydd a phwysau gan gymheiriaid. darllen y brif wybodaeth ar labeli bwyd a’i defnyddio i’w helpu i ddewis.
Erbyn iddynt gyrraedd 14 oed dylai disgyblion:	gwybod y caiff bwyd ei gynhyrchu, ei brosesu a’i werthu mewn gwahanol ffyrdd, e.e. ffermio confensiynol a ffermio organig, masnach deg. cymharu cost bwyd wrth gynllunio i fwyta allan neu goginio gartref. deall dylanwad marchnata bwyd, hysbysebu a hyrwyddo ar eu deiet ac ar y pethau y maent yn eu prynu. deall bod pobl yn bwyta neu’n osgoi rhai bwydydd oherwydd eu crefydd, eu diwylliant, eu daliadau moesegol, eu hanghenion iechyd neu ddewis personol. bod yn ymwybodol bod dewis bwyd yn dibynnu ar lawer o ffactorau personol a ffordd o fyw, e.e. modelau rôl, delwedd o’r corff. defnyddio paneli gwybodaeth am faeth a chyngor alergedd ar labeli bwyd i’w helpu i wneud dewisiadau hyddysg.
Erbyn iddynt gyrraedd 16+ oed, dylai myfyrwyr:	y styried ystod eang o ffactorau wrth wneud dewisiadau bwyd, e.e. y tymor, bwyd lleol, cynaliadwyedd. defnyddio sgiliau costio i wneud dewisiadau bwyd da o ran iechyd wrth fwyta allan neu goginio gartref.

Coginio (Sgiliau paratoi bwyd ac ymdrin â bwyd)
Erbyn iddynt gyrraedd 7-9 oed, dylai plant:	adnabod a blasu ystod o gynhwysion cyfarwydd, e.e. ffrwythau, llysiau, grawnfwyd, cynnyrch llaeth, cig, wyau. enwi a defnyddio ystod o offer sylfaenol yn ddiogel, e.e. cyllell fach, bwrdd torri, llwy fesur. defnyddio ystod o sgiliau paratoi bwyd dan oruchwyliaeth, e.e. plicio, tafellu, cymysgu, sgwpio, gratio, taenu. gyda chymorth, paratoi ystod o ryseitiau iach yn ddiogel ac yn hylan. ailgylchu deunyddiau pacio bwyd a bod yn ofalus i beidio â gwastraffu bwyd wrth baratoi a choginio.
Erbyn iddynt gyrraedd 11-12 oed, dylai plant:	enwi, blasu, a pharatoi ystod ehangach o gynhwysion a ryseitiau iach, gan ystyried amrywiaeth ethnig. dewis a defnyddio teclynnau ac offer yn ddiogel wrth baratoi a choginio bwyd. dangos ystod ehangach o sgiliau paratoi bwyd, e.e. pwyso a mesur yn gywir, tylino. gwybod sut i gadw, paratoi a choginio bwyd yn ddiogel ac yn hylan. gwneud ymdrech i leihau gwastraff bwyd, compostio croen ffrwythau ac ailgylchu deunydd pacio bwyd.
Erbyn iddynt gyrraedd 14 oed, dylai plant:	defnyddio ystod ehangach o dechnegau a dulliau paratoi wrth goginio, e,e, tro-ffrïo, stemio, blendio. defnyddio offer yn ddiogel, gan fod yn ymwybodol o ddiogelwch eraill. gydag arweiniad, addasu ryseitiau a choginio prydau sy’n hybu negeseuon bwyta’n iach cyfredol. deall a defnyddio arferion diogelwch bwyd da.
Erbyn iddynt gyrraedd 16 oed, dylai myfyrwyr:	ddefnyddio sgiliau a dealltwriaeth yn gymwys i gynllunio, paratoi, a choginio prydau’n ddiogel er mwyn sicrhau deiet iach, amrywiol a chytbwys. gallu newid ryseitiau a phrydau i’w gwneud yn iachach drwy newid y cynhwysion, a/neu drwy ddefnyddio gwahanol ddulliau coginio, e.e. defnyddio perlysiau yn hytrach na halen, defnyddio iogwrt braster isel, grilio yn hytrach na ffrïo. gallu cymhwyso egwyddorion diogelwch bwyd da wrth brynu, storio, paratoi a choginio bwyd.

Diogelwch bwyd
Erbyn iddynt gyrraedd 7-9 oed, dylai plant:	gydnabod pwysigrwydd paratoi a choginio bwyd yn ddiogel ac yn hylan, e.e. glanhau ar eu hôl yn rheolaidd. gallu ymbaratoi i goginio, e.e. clymu gwallt hir yn ei ôl, golchi dwylo, gwisgo ffedog. bod yn ymwybodol bod angen i fwyd sy’n cael ei brynu neu ei goginio gael ei storio mewn ffyrdd gwahanol i’w gadw’n ddiogel, e.e. yn yr oergell, rhewgell.
Erbyn iddynt gyrraedd 11-12 oed, dylai plant:	wybod bod diogelwch bwyd yn golygu atal halogi, difetha a phydru wrth ymdrin â bwyd a’i storio, er mwyn sicrhau ei fod yn ddiogel i’w fwyta. dangos arferion diogelwch bwyd da wrth fynd ati i storio, paratoi a choginio bwyd e.e. cadw cig amrwd ar wahân i fwyd arall. defnyddio’r wybodaeth ar labeli bwyd i storio bwyd yn gywir.
Erbyn iddynt gyrraedd 14 oed, dylai plant:	ddeall egwyddorion glanhau, atal croeshalogi, oeri, coginio bwyd yn drylwyr ac ailgynhesu bwyd nes ei fod yn chwilboeth. cynllunio sut i storio, paratoi a choginio bwyd yn ddiogel ac yn hylan a gweithredu hynny. deall a defnyddio dyddiadau a chyfarwyddiadau storio ar labeli bwyd.
Erbyn iddynt gyrraedd 16 oed, dylai myfyrwyr:	weithredu egwyddorion diogelwch bwyd da wrth ymdrin â bwyd, ei baratoi, ei goginio a’i weini, e.e. cadw bwyd amrwd a bwyd wedi’i goginio ar wahân i osgoi croeshalogi. defnyddio gwybodaeth diogelwch bwyd ar labeli wrth brynu, storio a bwyta bwyd.

Cymwyseddau bwyd yn ôl grŵp oedran

Rydych wedi dewis edrych ar y cymwyseddau bwyd yn ôl y grŵp oedran y mae gennych ddiddordeb ynddo.

Mae’r ystodau oedran yn dangos y cyfnodau dysgu allweddol mewn ysgolion ar draws y DU.

Mae plant yn dysgu o oedran cynnar iawn – mae’r fframwaith cymwyseddau bwyd wedi’i anelu’n gyffredinol at blant 5 oed a throsodd.

Erbyn iddynt gyrraedd 7-9 oed, dylai plant:
Deiet ac iechyd	fod yn ymwybodol bod angen deiet cytbwys ac amrywiol ar bob un ohonom i dyfu, i fod yn weithgar ac i fod yn iach, a bod angen i ni fwyta mwy o rai bwydydd nag eraill e.e. mae angen i bawb fwyta o leiaf 5 dogn o ffrwythau a llysiau bob dydd. cydnabod bod bwyd a dŵr yn hanfodion bywyd. gwybod y gallai teulu a ffrindiau fwyta neu osgoi rhai bwydydd. bod yn ymwybodol bod bywyd gweithgar a gofalu amdanoch chi eich hun yn bwysig i iechyd, e.e. glanhau eich dannedd ddwywaith y dydd.
Ymwybyddiaeth defnyddwyr	gwybod bod pob bwyd yn dod o blanhigion neu anifeiliaid. gwybod y gellir tyfu bwyd gartref neu ei brynu o ffermydd a marchnadoedd lleol, siopau ac archfarchnadoedd. gallu siarad am ba fwydydd y maent yn eu hoffi neu eu cas fwydydd drwy sesiynau blasu. gwybod y gall pobl ddewis gwahanol fathau o fwyd, yn seiliedig ar bwy sydd yn eu cwmni, hoffterau, y tymor, yr amser a’r achlysur (yn cynnwys dathliadau). bod yn ymwybodol bod labeli ar rai bwydydd sy’n darparu gwybodaeth er mwyn helpu pobl i ddewis.
Coginio (Sgiliau paratoi bwyd ac ymdrin â bwyd)	adnabod a blasu ystod o gynhwysion cyfarwydd, e.e. ffrwythau, llysiau, grawnfwyd, cynnyrch llaeth, cig, wyau. enwi a defnyddio ystod o offer sylfaenol yn ddiogel, e.e. cyllell fach, bwrdd torri, llwy fesur. defnyddio ystod o sgiliau paratoi bwyd dan oruchwyliaeth, e.e. plicio, tafellu, cymysgu, sgwpio, gratio, taenu. gyda chymorth, paratoi ystod o ryseitiau iach yn ddiogel ac yn hylan. ailgylchu deunyddiau pacio bwyd a bod yn ofalus i beidio â gwastraffu bwyd wrth baratoi a choginio.
Diogelwch bwyd	cydnabod pwysigrwydd paratoi a choginio bwyd yn ddiogel ac yn hylan, e.e. glanhau ar eu hôl yn rheolaidd. gallu ymbaratoi i goginio, e.e. clymu gwallt hir yn ei ôl, golchi dwylo, gwisgo ffedog. bod yn ymwybodol bod angen i fwyd sy’n cael ei brynu neu ei goginio gael ei storio mewn ffyrdd gwahanol i’w gadw’n ddiogel, e.e. yn yr oergell, rhewgell.

Erbyn iddynt gyrraedd 11-12 oed, dylai plant:
Deiet ac iechyd	gwneud dewisiadau bwyd yn seiliedig ar y ddealltwriaeth bod deiet iach yn cynnwys amrywiaeth a chydbwysedd o wahanol fwyd a diod. bod yn ymwybodol o bwysigrwydd ddeiet iach a chytbwys, iechyd y geg, a bod yn gorfforol weithgar er budd iechyd a lles. gwybod bod angen cynnwys amrywiaeth o fwydydd yn eu deiet oherwydd bod bwydydd gwahanol yn darparu gwahanol sylweddau ar gyfer ein hiechyd, sef maetholion, dŵr a ffeibr. bod yn ymwybodol bod anghenion bwyd pobl yn newid a bod rhai pobl yn bwyta neu’n osgoi bwydydd gwahanol e.e. oherwydd alergedd neu gredo.
Ymwybyddiaeth defnyddwyr	ymchwilio i ble y caiff bwyd ei gynhyrchu a’i werthu, a sut, e.e. tyfu bwyd yn yr ysgol/gartref, ymweld â fferm. ystyried cost wrth helpu i siopa am fwyd a choginio. bod yn ymwybodol y gall hysbysebion ddylanwadu ar yr hyn y maent yn dewis ei fwyta. gwybod bod pobl yn dewis gwahanol fathau o fwyd ac y gall hynny gael ei ddylanwadu gan argaeledd, y tymor, angen, cost, pecynnu, lle y mae’r bwyd wedi’i gynhyrchu, diwylliant, crefydd a phwysau gan gymheiriaid. darllen y brif wybodaeth ar labeli bwyd a’i defnyddio i’w helpu i ddewis.
Coginio (Sgiliau paratoi bwyd ac ymdrin â bwyd)	enwi, blasu, a pharatoi ystod ehangach o gynhwysion a ryseitiau iach, gan ystyried amrywiaeth ethnig. dewis a defnyddio teclynnau ac offer yn ddiogel wrth baratoi a choginio bwyd. dangos ystod ehangach o sgiliau paratoi bwyd, e.e. pwyso a mesur yn gywir, tylino. gwybod sut i gadw, paratoi a choginio bwyd yn ddiogel ac yn hylan. gwneud ymdrech i leihau gwastraff bwyd, compostio croen ffrwythau ac ailgylchu deunydd pacio bwyd.
Diogelwch bwyd	gwybod bod diogelwch bwyd yn golygu atal halogi, difetha a phydru wrth ymdrin â bwyd a’i storio, er mwyn sicrhau ei fod yn ddiogel i’w fwyta. dangos arferion diogelwch bwyd da wrth baratoi i storio, paratoi a choginio bwyd e.e. cadw cig amrwd ar wahân i fwyd arall. defnyddio’r wybodaeth ar labeli bwyd i storio bwyd yn gywir.

Erbyn iddynt gyrraedd 14 oed, dylai disgyblion:
Deiet ac iechyd	ddefnyddio cyngor cyfredol ar fwyta’n iach i ddewis deiet amrywiol a chytbwys ar gyfer eu hanghenion, yn ogystal â bod yn gorfforol weithgar. gwybod bod bwyd yn darparu egni a maetholion mewn gwahanol symiau; bod iddynt swyddogaethau pwysig yn y corff; a bod angen gwahanol symiau ar bobl yn ystod eu bywydau, e.e. yn ystod beichiogrwydd, wrth fwydo baban. deall pwysigrwydd cydbwysedd egni a goblygiadau gormodedd neu ddiffyg mewn deiet, e.e. diffyg maeth, cynnal pwysau iach.
Ymwybyddiaeth defnyddwyr	gwybod y caiff bwyd ei gynhyrchu, ei brosesu a’i werthu mewn gwahanol ffyrdd, e.e. ffermio confensiynol a ffermio organig, masnach deg. cymharu cost bwyd wrth gynllunio i fwyta allan neu goginio gartref. defnyddio paneli gwybodaeth am faeth a chyngor alergedd ar labeli bwyd i’w helpu i wneud dewisiadau hyddysg. deall dylanwad marchnata bwyd, hysbysebu a hyrwyddo ar eu deiet ac ar y pethau y maent yn eu prynu. deall bod pobl yn bwyta neu’n osgoi rhai bwydydd oherwydd eu crefydd, eu diwylliant, eu daliadau moesegol, eu hanghenion iechyd neu ddewis personol. bod yn ymwybodol bod dewis bwyd yn dibynnu ar lawer o ffactorau personol a ffordd o fyw, e.e. modelau rôl, delwedd o’r corff.
Coginio (Sgiliau paratoi bwyd ac ymdrin â bwyd)	defnyddio ystod ehangach o dechnegau a dulliau paratoi wrth goginio, e,e, tro-ffrïo, stemio, blendio/cymysgu. defnyddio offer yn ddiogel, gan fod yn ymwybodol o ddiogelwch eraill. gydag arweiniad, addasu ryseitiau a choginio prydau sy’n hybu negeseuon bwyta’n iach cyfredol. deall a defnyddio arferion diogelwch bwyd da.
Diogelwch bwyd	deall egwyddorion glanhau, atal croeshalogi, oeri, coginio bwyd yn drylwyr ac ailgynhesu bwyd nes ei fod yn chwilboeth. cynllunio sut i storio, paratoi a choginio bwyd yn ddiogel ac yn hylan a gweithredu hynny. deall a defnyddio dyddiadau a chyfarwyddiadau storio ar labeli bwyd.

Erbyn iddynt gyrraedd 16+ oed, dylai myfyrwyr:
Deiet ac iechyd	allu cymhwyso argymhellion bwyta’n iach cyfredol, a dealltwriaeth o anghenion pobl, i’w deiet eu hunain a deiet eraill, e.e. cyn ac yn ystod beichiogrwydd. gallu cynnal pwysau iach drwy gydol bywyd, deall y berthynas rhwng deiet a gweithgaredd corfforol, yn ogystal ag ystyried ffactorau eraill, e.e. hysbysebu, argaeledd bwyd.
Ymwybyddiaeth defnyddwyr	ystyried ystod eang o ffactorau wrth wneud dewisiadau bwyd, e.e. y tymor, bwyd lleol, cynaliadwyedd. defnyddio sgiliau costio i wneud dewisiadau bwyd da o ran iechyd wrth fwyta allan neu goginio gartref.
Coginio (Sgiliau paratoi bwyd ac ymdrin â bwyd)	defnyddio sgiliau a dealltwriaeth yn gymwys i gynllunio, paratoi, a choginio prydau’n ddiogel er mwyn sicrhau deiet iach, amrywiol a chytbwys. gallu newid ryseitiau a phrydau i’w gwneud yn iachach drwy newid y cynhwysion, a/neu drwy ddefnyddio gwahanol ddulliau coginio, e.e. defnyddio perlysiau yn hytrach na halen, defnyddio iogwrt braster isel, grilio yn hytrach na ffrïo. gallu cymhwyso egwyddorion diogelwch bwyd da wrth brynu, storio, paratoi a choginio bwyd.
Diogelwch bwyd	gweithredu egwyddorion diogelwch bwyd da wrth ymdrin â bwyd, ei baratoi, ei goginio a’i weini, e.e. cadw bwyd amrwd a bwyd wedi’i goginio ar wahân i osgoi croeshalogi. defnyddio gwybodaeth diogelwch bwyd ar labeli wrth brynu, storio a bwyta bwyd.

Cymwyseddau bwyd ar gyfer pobl ifanc

Cymwyseddau bwyd yn ôl thema

Cymwyseddau bwyd yn ôl grŵp oedran

Tell a Friend

Printer friendly

Text only

Contact us

Get alerts

Our Sites

Cymwyseddau bwyd ar gyfer pobl ifanc

Cymwyseddau bwyd yn ôl thema

Cymwyseddau bwyd yn ôl grŵp oedran

Related links

Tell a Friend

Printer friendly

Text only

Contact us

Get alerts

Our Sites